LEKI Rodzaje alergii i Uczulenia

Alergia u seniora – reakcje na leki

Alergia u seniora - reakcje na leki

Wszystkie dane dotyczące występowania niepożądanych reakcji polekowych są szacunkowe – nigdzie
dokładnie nie monitoruje się tego zjawiska. Szacuje się, że stanowią one przyczynę co 20 przyjęcia pacjenta do szpitala i występują u 10–20% hospitalizowanych chorych.

Ze wszystkich niepożądanych reakcji polekowych te alergiczne stanowią 6–10% z nich, a u osób starszych – aż 25%.

Reakcje alergiczne na leki są nieprzewidywalnymi zmianami wywołanymi przez układ immunologiczny, wywoływane przez

  • antybiotyki,
  • sulfonamidy,
  • leki zwiotczające mięśnie,
  • leki przeciwdrgawkowe,
  • enzymy,
  • hormony
  • szczepionki.

Alergia u seniora - reakcje na leki

 

Nadwrażliwość niealergiczną

wywołują niesteroidowe leki przeciwzapalne, radiologiczne środki kontrastowe, mannitol, opiaty, środki miejscowo znieczulające, dekstran.

Ryzyko wystąpienia reakcji alergicznej na lek

najczęściej występuje u chorych powyżej 50. roku życia, w 63–70% u kobiet. Mają formę tocznia
rumieniowatego układowego – który może wystąpić u osób leczących się na reumatoidalne zapalenie stawów czy przyjmujących insulinę. Inne reakcje występują po sulfonamidach.

Najwyższe ryzyko uczulenia występuje przy miejscowym stosowaniu leku na skórę, a najrzadziej uczulają leki podane drogą doustną.

Co sprzyja uczuleniom?

  • długotrwałe i częste stosowanie leku,
  • niedostateczne oczyszczenie leku
  • obecność w składzie dodatkowych substancji.

Ryzyko anafilaksji

Przebieg reakcji anafilaktycznych jest cięższy u osób atopowych niż u osób nieatopowych. Zagrażająca życiu anafilaksja znacznie częściej występuje u pacjentów przyjmujących leki betasympatykolityczne, kwas acetylosalicylowy lub inne niesteroidowe leki przeciwzapalne, penicyliny, ale też podczas zastrzyku w ramach odczulania (immunoterapii swoistej) czy po podaniu dożylnie środków kontrastowych.

Objawy alergii na leki u seniorów

Mogą wystąpić w poszczególnych narządach lub ogólnoustrojowo – jako anafilaksja, gorączka, choroba posurowicza czy też w formie złożonych zespołów np. wysypki z eozynofilią.
Reakcje mogą wystąpić natychmiast lub 10–30 minut od podania leku i przybrać formę pokrzywki, obrzęku, duszności lub wstrząsu anafilaktycznego.

Reakcje opóźnione po lekach występują kilka godzin po podaniu, a nawet po 3–7 dniach. Wraz z wiekiem zwiększa się nasilenie alergicznych odczynów polekowych. U osób starszych metabolizm leków jest zaburzony w wątrobie, podobnie jak ich wydalanie przez nerki.
Zmiany skórne (osutki – w tym różne rodzaje rumienia, pokrzywki i plamica) to ok. 80% wszystkich polekowych reakcji alergicznych.
Osutki plamisto-grudkowe występują najczęściej, szczególnie towarzyszą zakażeniom układu oddechowego, które leczone są antybiotykami. Plamy i grudki na skórze pojawiają się symetrycznie, głównie na tułowiu i kończynach, rzadziej na twarzy i ustępują po kilku lub kilkunastu dniach po odstawieniu leku, ale powodują silne złuszczenie naskórka i często pozostawiają pozapalne przebarwienia.

Alergia u seniora - reakcje na leki

Natomiast podobne do odry rumieniowe, symetryczne zmiany powyżej łokci, kolan, na tułowiu i twarzy pojawiają się zwykle po kilku dniach od rozpoczęcia leczenia beta-adrenolitykami, lekami przeciwbakteryjnymi, barbituranami, niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi czy lekami przeciwdrgawkowymi. Poza wysypką może się pojawić gorączka, powiększenie węzłów chłonnych, zapalenie wątroby, nerek, zmiany hematologiczne czy bóle stawów.

W przypadku rumienia trwałego

zmiany to pojedyncze lub rzadziej liczne ogniska rumieniowo-obrzękowe, powstające po doustnym podaniu leku, bez stanu zapalnego, które szybko zmieniają barwę z silnie czerwonej na brunatną. Charakterystyczną cechą rumienia trwałego jest powtarzające się pojawienie identycznych zmian w miejscu utrzymujących się wielomiesięcznych przebarwień po ponownym spożyciu leku.

Co 3 pacjent z rumieniem wielopostaciowym ma problemy skórne właśnie przez leki. Zwykle to owalne zmiany rumieniowe, z pęcherzami, często na twarzy i tułowiu, z nadżerkami na śluzówkach lub strupami.

Większość polekowych zmian skórnych ma łagodny przebieg i ustępuje samoistnie po odstawieniu leku.

Ciężki przebieg choroby

sygnalizują takie objawy jak zlewny rumień, plamica, martwica skóry, oddzielanie naskórka, zajęcie błon śluzowych, obrzęk twarzy, języka – wraz z poważnymi objawami ogólnoustrojowymi – np. z zajęciem śluzówek jamy ustnej oraz narządów płciowych, wysoką gorączką i bólami stawów, zmianami spojówkowymi, czasem rozległymi, z pęcherzami. Najostrzejsze reakcje skórne tego typu prowadzą w 50 proc. przypadków do zgonu.

Inną częstą skórną reakcją polekową jest ostra pokrzywka, która tylko w 10% jest alergiczna i występuje najczęściej po penicylina, obcogatunkowych białkach i pyrazolonach.

Pokrzywki pseudoalergiczne

mogą występować po kwasie acetylosalicylowym i innych niesteroidowych lekach przeciwzapalnych, środkach kontrastowych, mannitolu, lekach miejscowo znieczulających, opiatach – i objawiać się tak samo jak reakcje alergiczne.

Alergia u seniora - reakcje na leki

Leczenie osób w podeszłym wieku może prowadzić do obrzęku naczynioruchowego – występuje np. po leczeniu ciężkich schorzeń jelita grubego oraz w chorobach rozrostowych układu limfatycznego.

Reakcje polekowe ogólnoustrojowe

Najczęstszą taką reakcją jest wstrząs anafilaktyczny. Na ogół wywołują go penicyliny, niesteroidowe leki przeciwzapalne, roztwory koloidowe, radiologiczne środki kontrastowe oraz leki zwiotczające mięśnie. 75% wszystkich wstrząsów w Stanach Zjednoczonych ma miejsce po penicylinach, rocznie doprowadzających do ok. 500 zgonów z tego powodu.

Silne reakcje mogą wystąpić po zażywaniu niektórych leków przeciwpadaczkowych, sulfonamidów,
niesteroidowych leków przeciwzapalnych, allopurinolu czy dapsonu – od gorączki, zmian skórnych po zajęcie narządów wewnętrznych; w przypadku takich reakcji śmiertelność dochodzi do 10%.

Jak diagnozować alergię na leki?

Znając odpowiedzi na pytania o

  • początek, przebieg, czas trwania i umiejscowienie objawów alergicznych;
  • związek czasowy między wystąpieniem objawów a przyjęciem danego leku;
  • wcześniejszy kontakt z podejrzanym lekiem;
  • wszystkie stosowane ostatnio leki;
  • występowanie atopii, innych chorób, wcześniejsze wystąpienie polekowych reakcji alergicznych.

Potencjalnie każdy lek może wywołać reakcję alergiczną. Ale też ten sam lek może wywoływać różne objawy, ale i różne leki mogą powodować takie same reakcje. U 2/3 pacjentów kierowanych do specjalistów z podejrzeniem alergii na leki nie stwierdza się jej.

Lekarz, po uzyskaniu odpowiedzi na powyższe pytania przeprowadza szczegółowe badanie lekarskie z uwzględnieniem wszystkich układów i z podstawowymi badaniami laboratoryjnymi (morfologia z eozynofilią, biochemia, stężenia IgG, IgM, stężenia krążących kompleksów [CIC], składników dopełniacza, badanie moczu), obrazowymi i EKG.

Alergia u seniora - reakcje na leki

Stosuje się również testy skórne punktowe oraz testy śródskórne. Zaś w przypadku reakcji opóźnionych – testy skórne płatkowe. Testy skórne wykonuje się, gdy istnieje potrzeba zastosowania leku, po którym pacjent miał reakcję alergiczną – przede wszystkim próby prowokacyjne ze wzrastającymi dawkami leków, które są potencjalnie niebezpieczne.
W reakcjach anafilaktycznych po lekach nie wolno ich stosować.

Mają też wadę – nie sposób rozróżnić dzięki nim reakcji alergicznych od pseudoalergicznych.
Alternatywą takich prowokacyjnych testów diagnostycznych w alergiach na leki jest test BAT, pozwalający na jednoczesne testowanie kilku rodzajów leków przy użyciu niewielkich ilości krwi – skuteczny w sytuacji rozbieżności w diagnozie lekarskiej i w przypadku tych leków, które najczęściej wywołują reakcje alergiczne IgE-zależne (antybiotyki beta-laktamowe, leki blokujące płytkę nerwowo-mięśniową i niesteroidowe leki przeciwzapalne, cyklosporyna – gdy wywołuje reakcje alergiczne, omeprazol, heparyna, hialuronidaza czy chlorheksydyna).

Chociaż metoda wymaga użycia specjalistycznego sprzętu i jest dość kosztowna, świetnie sprawdza się w przypadku chorych, u których wykonanie testów skórnych czy prowokacyjnych wiąże się z wysokim ryzykiem wystąpienia powikłań, wywołania wstrząsu anafilaktycznego.

Innym badaniem in vitro dla potwierdzenia alergii na leki jest test transformacji limfocytów, który wymaga wykwalifikowanego personelu i specjalnej aparatury.

Jak leczyć alergię na leki?

W przypadku podejrzenia alergii na dany lek należy natychmiast przerwać jego podawanie. Gdy zmiany skórne nie są ostre leczy się objawy – stosuje się maści steroidowe o średniej sile działania i leki odczulające. A gdy zmiany ustępują – preparaty nawilżające i natłuszczające.

Większość reakcji ma łagodny przebieg i zwykle ustępuje w ciągu tygodnia po odstawieniu leku. W przypadku poważnych zmian skórnych stosuje się preparaty o działaniu immunosupresyjnym – kortykosteroidy, endoksan, cyklosporynę, plasmaferezę oraz terapię wyrównująca niedobory wodnoelektrolitowe (np. przyjmowanie izotoników).

Jako leczenie zewnętrzne zaleca się kąpiele z dodatkiem środków odkażających i opatrunki
zapobiegające epidermolizie. Ciężkie reakcje polekowe, takie jak wstrząs anafilaktyczny, zapalenie naczyń itd. wymagają niestety natychmiastowego leczenia szpitalnego i odstawienia nie tylko danego leku, ale także wszystkich z tej grupy – o zbliżonym składzie.

Odczulanie

Podawanie samych leków przeciwhistaminowych nie zapobiega wystąpieniu polekowego wstrząsu anafilaktycznego, a nawet może maskować jego pierwsze symptomy. Gdy pacjent wymaga leczenia lekiem, na który jest uczulony i nie można zastosować alternatywnej terapii – przeprowadza się odczulanie. Najczęściej – w przypadku alergii na penicyliny, insulinę, kwas acetylosalicylowy, gdy powodują bakteryjne zapalenia wsierdzia, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, kiłę ośrodkowego układu nerwowego, listeriozę.
Odczulanie na trimetoprim-sulfametoksazol często przeprowadza się u pacjentów chorych na AIDS, zaś odczulanie na kwas acetylosalicylowy – u osób z chorobą wieńcową lub reumatoidalnym zapaleniem stawów, które wymaga długotrwałego podawania szkodzącego leku.

Źródło – Gerantologia polska / t.18, nr 2/ E. Czarnobilska, K. Czarnobilski, A. Obtułowicz, K. Obtułowicz – Choroby alergiczne wieku podeszłego. Część II.

Komentarze

Alicja

4 lata temu

Bardzo przydatny artykuł. Widać lekkie pióro autora 🙂 Pozdrowienia!

Zostaw komentarz